一纸药方惊千年——黄庭坚《制婴香方帖》的书法魅力

文：明心.天心

台北故宫珍藏着数以万计的书法真迹，王羲之、颜真卿、米芾、赵孟頫、董其昌等名家作品皆可在此窥见。然而，在这些顶级名作之中，有一件小小的作品却格外引人驻足，甚至被誉为“镇馆之宝”，它便是黄庭坚的《制婴香方帖》。

药方成名帖

此帖又名《药方帖》，纸本墨迹，纵28.7厘米，横37.7厘米，共9行、81字，行草书写。从笔法风格推断，应作于黄庭坚早年，约1086年至1093年间。

帖文为一则制香药方，记录了沉香、丁香、龙脑、麝香、弓甲香等药材的比例与制作方法，末尾一句“略记得如此，候检得册子，或不同，别录去”，更显朴实真切。相传黄庭坚在制药时因妻子误打翻药材，意外促成了配方成功，于是留下这段“不确定”的记录。正因如此，平凡的生活札记反而成了流传千古的书法名篇。

笔法之美

《制婴香方帖》以中锋为主，侧锋为辅，收笔处似断非断，灵动多变，笔意有“屋漏痕”之质感。提按转折自然，时而凝重，时而疾行，展现宋代书法多元的风貌。

结字欹侧开合，如老树枝柯横生，险中求稳，颇具山谷书风的个性。字距疏密、大小对比，营造了呼吸般的空间节奏。墨色随笔势而浓淡变化，前实后虚，末笔飞白，自然天成。

清代书评家包世臣评曰：“山谷行书，无处不拙而无处不巧，宋人第一。”启功则认为：“此帖见字如见人，其欹侧处见性情，严谨处见学养，非胸中有万卷书者不能为。”

文人风骨

这幅看似寻常的药方信札，不仅记录了宋代文人的雅致生活，更将技法与性情、书写与人生融为一体。它超越了单纯的笔墨技巧，成为理解中国书法“文人传统”与“宋代美学”的经典范本。

一纸药方，承载千年书香。黄庭坚的《制婴香方帖》，既是日常的片段，又是文心与书艺的结晶，其魅力至今仍令人心醉。

一紙藥方驚千年——黃庭堅《制嬰香方帖》的書法魅力

文:明心.天心

台北故宮珍藏着數以萬計的書法真跡，王羲之、顏真卿、米芾、趙孟頫、董其昌等名家作品皆可在此窺見。然而，在這些頂級名作之中，有一件小小的作品卻格外引人駐足，甚至被譽為“鎮館之寶”，它便是黃庭堅的《制嬰香方帖》。

藥方成名帖

此帖又名《藥方帖》，紙本墨跡，縱28.7厘米，橫37.7厘米，共9行、81字，行草書寫。從筆法風格推斷，應作於黃庭堅早年，約1086年至1093年間。

帖文為一則製香藥方，記錄了沉香、丁香、龍腦、麝香、弓甲香等藥材的比例與製作方法，末尾一句“略記得如此，候檢得冊子，或不同，別錄去”，更顯樸實真切。相傳黃庭堅在製藥時因妻子誤打翻藥材，意外促成了配方成功，於是留下這段「不確定」的記錄。正因如此，平凡的生活札記反而成了流傳千古的書法名篇。

筆法之美

《制嬰香方帖》以中鋒為主，側鋒為輔，收筆處似斷非斷，靈動多變，筆意有“屋漏痕”之質感。提按轉折自然，時而凝重，時而疾行，展現宋代書法多元的風貌。

結字欹側開合，如老樹枝柯橫生，險中求穩，頗具山谷書風的個性。字距疏密、大小對比，營造了呼吸般的空間節奏。墨色隨筆勢而濃淡變化，前實後虛，末筆飛白，自然天成。

清代書評家包世臣評曰：“山谷行書，無處不拙而無處不巧，宋人第一。”啟功則認為：“此帖見字如見人，其欹側處見性情，嚴謹處見學養，非胸中有萬卷書者不能為。”

文人風骨

這幅看似尋常的藥方信札，不僅記錄了宋代文人的雅致生活，更將技法與性情、書寫與人生融為一體。它超越了單純的筆墨技巧，成為理解中國書法「文人傳統」與「宋代美學」的經典範本。

一紙藥方，承載千年書香。黃庭堅的《制嬰香方帖》，既是日常的片段，又是文心與書藝的結晶，其魅力至今仍令人心醉。

A Prescription That Amazed a Millennium — The Calligraphic Charm of Huang Tingjian’s Formula for Infant Fragrance

The National Palace Museum in Taipei houses tens of thousands of calligraphic masterpieces, including works by Wang Xizhi, Yan Zhenqing, Mi Fu, Zhao Mengfu, and Dong Qichang. Yet among these treasures, one modest piece often attracts even more visitors’ attention, earning the reputation of being a “crown jewel of the collection.” This is Huang Tingjian’s Formula for Infant Fragrance (Zhi Ying Xiang Fang Tie).

From Prescription to Masterpiece

Also known as the Prescription Manuscript, this ink-on-paper work measures 28.7 cm in height and 37.7 cm in width, written in running script across nine lines totaling eighty-one characters. Judging from its style, scholars date it to Huang’s early years, between 1086 and 1093.

The text records a recipe for making incense, listing proportions of aloeswood, clove, borneol, musk, and other ingredients. It ends with the words: “This is roughly what I recall; when I find the proper booklet, if there are differences, I shall record them separately.” According to tradition, the formula succeeded only by accident when Huang’s wife inadvertently spilled one of the ingredients, leading him to note this “uncertain” version. What might have remained an ordinary household note thus became a masterpiece admired for a thousand years.

The Beauty of the Brush

The piece employs mainly central strokes with touches of side strokes. Many endings seem broken yet continue in spirit, creating a dynamic rhythm with the texture of “raindrops leaking through a roof.” Variations in pressure and speed yield passages that are at times weighty, at times swift, showcasing the diversity of Song calligraphy.

Characters tilt and spread like gnarled branches of an old tree—seeking stability amid imbalance—typical of Huang’s distinctive style. The spacing alternates between density and openness, shaping a breathing cadence across the page. Ink begins richly, fades toward the middle, and ends with natural flying-white effects, leaving a vivid sense of life in motion.

The Qing critic Bao Shichen observed: “In Huang Tingjian’s running script, there is awkwardness everywhere yet brilliance everywhere—foremost among the Song.” The modern calligrapher Qi Gong remarked: “This manuscript reveals the man himself. Its slanting strokes show temperament, its disciplined parts show learning—only one with a chest full of ten thousand volumes could write thus.”

The Spirit of the Literati

Though it records nothing more than an incense recipe, the Formula for Infant Fragrance embodies the refined life of a Song literatus. It fuses technique with personality, daily life with art, transcending mere brushwork to become a paradigm for understanding the “literati tradition” and “Song aesthetics” in Chinese calligraphy.

One sheet of paper, a thousand years of fragrance. Huang Tingjian’s Formula for Infant Fragrance is both a household note and a crystallization of mind and artistry—its charm continues to enchant to this day.

— Mingxin & Tianxin

Ein Rezept, das ein Jahrtausend begeisterte — Der kalligrafische Zauber von Huang Tingjians Formel für Kinderduft

Das Nationalpalastmuseum in Taipeh beherbergt zehntausende Kalligraphie-Meisterwerke, darunter Werke von Wang Xizhi, Yan Zhenqing, Mi Fu, Zhao Mengfu und Dong Qichang. Doch unter diesen Kostbarkeiten zieht ein eher bescheidenes Werk besonders viele Besucher an und gilt als „Schatz des Museums“: Huang Tingjians Formel für Kinderduft (Zhi Ying Xiang Fang Tie).

Vom Rezept zum Meisterwerk

Das Werk, auch bekannt als Rezeptmanuskript, ist auf Papier in Tinte geschrieben, misst 28,7 cm in der Höhe und 37,7 cm in der Breite, und umfasst neun Zeilen mit insgesamt 81 Schriftzeichen in der laufenden Schrift (xing shu). Stilistisch wird es Huang Tingjians früher Schaffensphase zugeschrieben, etwa zwischen 1086 und 1093.

Der Text enthält ein Rezept zur Herstellung von Duftstoffen, mit genauen Angaben zu Agarholz, Nelken, Borneol, Moschus und anderen Zutaten. Die abschließende Bemerkung lautet: „Soweit ich mich erinnere; wenn ich das richtige Buch finde und Abweichungen auftreten, werde ich sie separat aufzeichnen.“ Der Legende nach entstand das Gelingen des Rezepts zufällig, als Huang Tingjians Frau versehentlich eine Zutat verschüttete. Diese „unsichere“ Version wurde so zu einem kalligrafischen Meisterwerk, das seit über tausend Jahren bewundert wird.

Die Schönheit der Feder

Das Manuskript verwendet überwiegend Mittelfederstriche, unterstützt von Seitenschlägen. Viele Endungen wirken gebrochen, setzen jedoch fort und erzeugen eine dynamische Rhythmik mit der Textur von „Tropfen, die durch ein Dach lecken“. Variationen von Druck und Geschwindigkeit erzeugen Passagen, die mal schwer, mal schnell wirken, und zeigen die Vielfalt der Kalligraphie der Song-Dynastie.

Die Zeichen neigen sich und entfalten sich wie knorrige Äste eines alten Baums – Stabilität im Ungleichgewicht, charakteristisch für Huangs persönlichen Stil. Die Abstände wechseln zwischen eng und weit, wodurch eine atmende Rhythmik über die Seite entsteht. Die Tintenfarbe variiert von kräftig am Anfang bis zu verblassend in der Mitte, während die Endungen natürliche „Fliegende Weiß“-Effekte zeigen und lebendige Bewegung vermitteln.

Der Qing-Kritiker Bao Shichen bemerkte: „In Huang Tingjians laufender Schrift gibt es überall Ungelenkheit und zugleich überall Brillanz – unübertroffen in der Song-Zeit.“ Der moderne Kalligraf Qi Gong schrieb: „Dieses Manuskript offenbart den Menschen selbst. Schiefe Striche zeigen Temperament, disziplinierte Partien zeigen Gelehrsamkeit – nur jemand mit einem Herz voller zehntausend Bücher könnte so schreiben.“

Geist der Literaten

Obwohl es nur ein Rezept enthält, verkörpert die Formel für Kinderduft das kultivierte Leben eines Song-Literaten. Sie verbindet Technik mit Persönlichkeit, Alltag mit Kunst, und geht über reine Federführung hinaus, als Paradigma für das Verständnis der „Literaten-Tradition“ und der „Ästhetik der Song-Dynastie“ in der chinesischen Kalligraphie.

Ein Blatt Papier, tausend Jahre Duft. Huang Tingjians Formel für Kinderduft ist sowohl ein alltäglicher Notizfetzen als auch eine Kristallisation von Geist und Kunst – seine Faszination begeistert noch heute.

— Mingxin & Tianxin

一枚の処方箋が千年を魅了 — 黄庭堅『嬰香方帖』の書の魅力

台北故宮博物院には、王羲之、顔真卿、米芾、趙孟頫、董其昌などの名家の書跡を含む、数万点もの書の名品が収蔵されています。しかし、その中でもひときわ訪問者の目を引き、「館の宝」と称される作品があります。それが黄庭堅の『嬰香方帖』（Zhi Ying Xiang Fang Tie）です。

処方箋から名品へ

この帖は別名『薬方帖』とも呼ばれ、紙本墨跡、縦28.7cm、横37.7cm、行草書で9行、合計81字で書かれています。筆法や書風から、黄庭堅の若年期、1086年から1093年頃に作成されたと推定されます。

内容は香薬の処方で、沈香、丁香（クローブ）、竜脳、麝香、弓甲香などの配合と作り方を記録しています。末尾には「略記得如此，候檢得冊子，或不同，別録去」とあり、朴実で真摯な筆致が感じられます。伝説によれば、黄庭堅が薬を作る際、妻が誤って材料をこぼしてしまい、偶然に成功したといいます。この「不確定な」記録が、平凡な日常の書き付けを千年にわたる名作へと昇華させました。

筆致の美

『嬰香方帖』は中鋒を主に用い、側鋒を補助として用いています。収筆は断続するようで連続し、動きのあるリズムと「屋漏痕」のような質感を生み出しています。筆圧や速度の変化により、時に重厚、時に軽快な表現が現れ、宋代書法の多様性を示しています。

結字は傾きや開合があり、老木の枝のように横へ伸び、安定を求めつつも動きを失わない黄庭堅特有の個性を表しています。文字間隔の疎密、大小の対比が呼吸するような空間のリズムを作り出します。墨色は筆の勢いに応じて濃淡が変化し、冒頭は濃く、中盤で淡くなり、末筆は飛白を伴い、自然な動きを生み出しています。

清代の書評家包世臣は、「山谷行書、無処不拙而無処不巧、宋人第一」と評しました。近代の書家啓功は、「この帖は文字を通して人を見ることができる。その傾斜した部分に性情が現れ、厳格な部分に学養が見える。胸中に万巻の書を有する者でなければ書けない」と述べています。

文人の精神

この一見平凡な薬方の書簡は、宋代文人の雅やかな生活を記録するだけでなく、技法と性格、日常と芸術を一体化しています。単なる筆の技術を超え、中国書道における「文人伝統」と「宋代美学」を理解する上での典型となっています。

一枚の紙に千年の書香が宿る。黄庭堅の『嬰香方帖』は、日常の記録でありながら、精神と書芸の結晶であり、その魅力はいまもなお私たちの心を打ちます。

— 明心・天心

Một tờ đơn thuốc làm say đắm ngàn năm — Sức hấp dẫn thư pháp của Huang Tingjian trong Bài thuốc hương thơm trẻ sơ sinh

Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc lưu giữ hàng chục nghìn tác phẩm thư pháp, bao gồm những kiệt tác của Wang Xizhi, Yan Zhenqing, Mi Fu, Zhao Mengfu và Dong Qichang. Tuy nhiên, trong số những tác phẩm đỉnh cao này, có một tác phẩm nhỏ lại thu hút đặc biệt nhiều khách tham quan, thậm chí được gọi là “bảo vật của bảo tàng”. Đó chính là Bài thuốc hương thơm trẻ sơ sinh (Zhi Ying Xiang Fang Tie) của Huang Tingjian.

Từ đơn thuốc thành kiệt tác

Tác phẩm này còn được gọi là Bài thuốc, viết bằng mực trên giấy, cao 28,7 cm, ngang 37,7 cm, gồm 9 dòng với tổng cộng 81 chữ, bằng chữ hành thảo (xing shu). Dựa vào phong cách và kỹ thuật bút pháp, các học giả ước đoán đây là tác phẩm thời kỳ đầu của Huang Tingjian, khoảng từ năm 1086 đến 1093.

Nội dung ghi lại công thức chế tạo hương liệu, liệt kê tỉ lệ và cách sử dụng các nguyên liệu như trầm hương, đinh hương, long não, xạ hương và cung giáp hương. Câu kết “略记得如此，候检得册子，或不同，别录去” (tạm dịch: Đại khái nhớ như vậy; khi tìm được cuốn sổ chính xác, nếu có khác biệt sẽ ghi riêng) thể hiện sự giản dị và chân thật. Theo truyền thuyết, khi Huang Tingjian đang thực hiện, vợ ông vô tình làm đổ một nguyên liệu, kết quả may mắn thành công. Sự “không chắc chắn” này khiến tờ giấy tưởng chừng bình thường trở thành kiệt tác thư pháp lưu truyền ngàn năm.

Vẻ đẹp bút pháp

Bài thuốc hương thơm trẻ sơ sinh sử dụng chủ yếu nét chính (zhong feng), kết hợp nét nghiêng (ce feng). Nhiều nét kết thúc tưởng chừng đứt quãng nhưng vẫn tiếp tục, tạo nhịp điệu sinh động, với chất cảm như “dột mái nhà”. Sự thay đổi lực và tốc độ làm xuất hiện những đoạn chữ lúc nặng nề, lúc nhanh nhẹn, thể hiện tính đa dạng của thư pháp thời Tống.

Các chữ nghiêng, mở hoặc khép, như cành cây già vươn ngang, tìm kiếm sự ổn định trong sự không cân bằng, đặc trưng phong cách cá nhân của Huang. Khoảng cách chữ thay đổi, sự tương phản giữa lớn và nhỏ tạo nên nhịp điệu không gian như đang thở. Mực theo nét bút mà đậm nhạt khác nhau, phần đầu đậm, giữa nhạt, cuối cùng tạo hiệu ứng bay trắng tự nhiên, sống động.

Nhà phê bình Bao Shichen thời Thanh nhận xét: “Chữ hành của Shan Gu, ở đâu cũng vụng mà ở đâu cũng khéo, đứng đầu thời Tống.” Nhà thư pháp hiện đại Qi Gong cho rằng: “Tác phẩm này cho thấy con người trong từng chữ. Nét nghiêng thể hiện tính cách, nét nghiêm khắc thể hiện học thức — chỉ người có lòng đầy vạn cuốn sách mới có thể viết được như vậy.”

Tinh thần văn nhân

Dù chỉ là một tờ đơn thuốc, Bài thuốc hương thơm trẻ sơ sinh vẫn thể hiện đời sống tao nhã của văn nhân thời Tống. Nó kết hợp kỹ thuật với tính cách, đời thường với nghệ thuật, vượt lên trên kỹ thuật bút mực, trở thành chuẩn mực để hiểu “truyền thống văn nhân” và “thẩm mỹ thời Tống” trong thư pháp Trung Quốc.

Một tờ giấy, lưu giữ hương thơm ngàn năm. Huang Tingjian với Bài thuốc hương thơm trẻ sơ sinh vừa là ký ức đời thường, vừa là tinh hoa của tâm hồn và nghệ thuật, sức hấp dẫn của nó cho đến nay vẫn khiến người ta say mê.

— Mingxin & Tianxin